ભક્તિ, બળવો અને વ્યથાનું સંગીત
આધુનિક રંગભૂમિના ઇતિહાસમાં કેટલીક એવી કૃતિઓ આવે છે જે માત્ર નાટક રહી જતી નથી, પરંતુ એક સાંસ્કૃતિક અને ભાવનાત્મક અનુભવ બની જાય છે. સંગીત દેવબાભલી એવું જ એક અદભુત નાટક છે. ભક્તિ, સંગીત, સ્ત્રીવેદના, લોકપરંપરા અને માનવીય સંબંધોની ઊંડાણભરી સમજ સાથે આ નાટકે મરાઠી રંગભૂમિને નવી ઊંચાઈ આપી છે.
પ્રાજક્ત દેશમુખ દ્વારા લખાયેલ અને દિગ્દર્શિત આ નાટકનું મૂળ સંત તુકારામના જીવનમાં છે, પરંતુ તેનું કેન્દ્ર તુકારામ નથી. એ છે આવલી અને રુખમાઈ.
એક સંતની પત્ની અને એક ભગવાનની પત્ની.
સદીઓથી આપણે સંતોની મહિમા સાંભળતા આવ્યા છીએ. તુકારામની ભક્તિ, તેમની વૈરાગ્યવૃત્તિ અને વિઠ્ઠલ પ્રત્યેની અતૂટ શ્રદ્ધા મહારાષ્ટ્રની સંસ્કૃતિનો અગત્યનો ભાગ છે. પરંતુ દેવબાભળી એક એવો પ્રશ્ન પૂછે છે જેને ઇતિહાસે ક્યારેય ખાસ જગ્યા આપી નહોતી.
સંત મહાન બને છે, પરંતુ તેમની પાછળ રહી ગયેલા લોકોનું શું?
આ પ્રશ્નથી જ નાટકની શરૂઆત થાય છે.
આવલી તુકારામની પત્ની છે. ગરીબી, ભૂખ, ઘરના ભાર અને એકલતામાં જીવન જીવતી સ્ત્રી છે. પતિ તો ભગવાનમાં એટલા લીન છે કે ઘર, પત્ની પ્રત્યેનું તેમનું ધ્યાન ગાયબ થઈ ગયું છે. આવલીના જીવનમાં પ્રેમ કરતાં વધુ રાહ છે, સહારા કરતાં સંઘર્ષ વધુ છે.
એક દિવસ આવલી પતિને ભોજન આપવા નીકળે છે. રસ્તામાં તેના પગમાં કાંટો વાગે છે અને તે બેભાન થઈ જાય છે. જ્યારે તેને ભાન આવે છે ત્યારે તેની સામે એક અજાણી સ્ત્રી ઉભી હોય છે , લખુબાઈ.
પરંતુ દર્શકો જાણે છે કે આ સામાન્ય સ્ત્રી નથી. આ તો ખુદ રુખમાઈ છે ભગવાન વિઠ્ઠલની પત્ની જે મનુષ્યરૂપે ધરતી પર આવી છે. પણ આવલી તો તેથી અજાણ છે.
રુખમાઈ કેમ આવી છે?
કારણ કે ભગવાન વિઠ્ઠલે પોતે આવલીના પગમાંથી કાંટો કાઢ્યો હતો. રુખમાઈને આ વાત ખૂંચે છે. “ભગવાને એક સામાન્ય સ્ત્રીના પગને કેમ સ્પર્શ કર્યો?”
આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધવા આવેલી રુખમાઈ ધીમે ધીમે આવલીના દુઃખને સમજવા લાગે છે. અને એ સાથે પોતાનું દુઃખ પણ.
અહીંથી નાટક એક અસાધારણ ઊંચાઈએ પહોંચે છે.
આવલી ફરિયાદ કરે છે કે તુકારામને પોતાની પત્ની કરતાં ભગવાન વધુ પ્રિય છે. બીજી તરફ રુખમાઈનું દુઃખ એ છે કે તેના પતિ ભગવાન છે અને તેમને પત્ની કરતાં ભક્તો વધુ પ્રિય છે.
એકને સંતે અવગણી.
બીજીને ભગવાને.
આ બે સ્ત્રીઓ વચ્ચે થતી વાતચીતમાં એટલી કરુણા, વ્યથા અને માનવીય સચ્ચાઈ છે કે કશુંક અંદર સ્પર્શી જાય છે. નાટક ભક્તિનો વિરોધ નથી કરતું, પરંતુ ભક્તિના માનવીય મૂલ્ય વિશે વિચારવા મજબૂર કરે છે.
દેવબાભળીનું સૌથી મોટું બળ છે તેનું સંગીત. અભંગ, લોકસંગીત અને ભાવસભર રચનાઓ નાટકને માત્ર સાંભળવાનો નહીં પરંતુ અનુભવવા લાયક બનાવે છે. દરેક ગીત પાત્રોના અંતરના અવાજ જેવા લાગે છે. ઘણીવાર લાગે છે કે આપણે નાટક નથી જોઈ રહ્યા, પરંતુ કોઈ આધ્યાત્મિક યાત્રામાં જોડાયા છીએ.
આવલી અને રુખમાઈના પાત્રો મરાઠી રંગભૂમિના સૌથી શક્તિશાળી સ્ત્રીપાત્રોમાં ગણાય છે. તેમની વાતોમાં ક્યારેક હળવી રમૂજ છે, ક્યારેક ગુસ્સો, ક્યારેક મમતા અને ક્યારેક અદમ્ય પીડા. ખાસ વાત એ છે કે બંને સ્ત્રીઓ એકબીજાની વિરોધી નથી બનતી, તેઓ એકબીજાના દુઃખને ઓળખે છે.
મંચસજ્જા ખૂબ સરળ છે , ગામડાનું ઘર, ચૂલો, આંગણ અને ભક્તિનું વાતાવરણ. છતાં પ્રકાશ, સંગીત અને અભિનય દ્વારા મંચ જીવંત બની જાય છે. મહારાષ્ટ્રની વારકરી પરંપરા જાણે આંખો સમક્ષ ઊભી થઈ જાય છે.
સંગીત દેવબાભળીની સફળતા અદ્ભુત રહી છે. 800થી વધુ શો, પ્રેક્ષકોની આંખોમાં આંસુ અને મરાઠી નાટ્યજગતમાં એક નવી લહેર આ બધું આ નાટકે હાંસલ કર્યું છે. ઘણા લોકો તેને આધુનિક મરાઠી સંગીત નાટકોમાં એક માઈલસ્ટોન માને છે.
પરંતુ આ નાટકનું સૌથી મોટું યોગદાન કદાચ છે
તે ઇતિહાસની પાછળ રહી ગયેલી સ્ત્રીઓને અવાજ.
સંતોની કથાઓમાં આપણે ભક્તિ જોઈ છે. દેવબાભળી આપણને ભક્તિના પડછાયામાં રહેલી સ્ત્રીઓની નિઃશબ્દ વેદના પણ દેખાડે છે.
અને કદાચ એ જ આ નાટકની સૌથી મોટી આધ્યાત્મિકતા છે.
કારણ કે અંતે નાટક આપણને સમજાવે છે કે દિવ્યતા માત્ર મંદિરોમાં કે સંતોમાં નથી હોતી ,
ક્યારેક તે રોજિંદા દુઃખ સહન કરતી સામાન્ય સ્ત્રીઓની સહનશક્તિમાં પણ વસે છે.
Comments
Post a Comment